Četiri godine nakon što su tokom radova u centru Bijelog Polja otkriveni temelji Hadži-Danušine džamije, pitanje šta će biti sa ovim historijskim lokalitetom i dalje nije riješeno. Umjesto obnove nekadašnjeg vjerskog objekta, slučaj je ostao između komisija, administrativnih procedura, političkih stavova i različitih tumačenja načina na koji bi ovo mjesto trebalo biti uređeno.
Hadži-Danušina džamija srušena je u bombardovanju 1944. godine, dok je prostor nakon rata dodatno izmijenjen intervencijama tadašnjih vlasti. Na mjestu džamije kasnije je podignut spomenik posvećen poginulim borcima Narodnooslobodilačkog rata.
Temelji džamije ponovo su ugledali svjetlo dana tokom pripreme terena za rekonstrukciju gradskog trga i izgradnju fontane. Radovi su tada zaustavljeni, a lokalitet je stavljen pod nadzor nadležnih institucija za zaštitu kulturnih dobara.
Arheološka istraživanja potvrdila su postojanje temelja objekta, kao i dijelova poda izrađenog od lokalnog kamena. Prilikom istraživanja pronađena je i kamena ploča s tarihom vezanim za šadrvan koji je Abdi-paša podigao 1771/1772. godine, a koji je kasnije obnovljen.
Riječ je o materijalnom tragu koji svjedoči o višestoljetnom kontinuitetu islamskog kulturnog i vakufskog naslijeđa Bijelog Polja.
Komisija formirana, rješenja nema
U martu 2024. godine u Bijelom Polju održan je međunarodni naučni skup posvećen valorizaciji ovog lokaliteta. Na skupu je razgovarano o mogućnostima njegovog budućeg uređenja, a predstavnici Islamske zajednice ukazali su da spomenik antifašistima i obnovljena džamija ne moraju biti međusobno suprotstavljeni.
Poruka je bila da se historijska naslijeđa različitih perioda mogu predstaviti zajedno, bez brisanja bilo kojeg dijela prošlosti grada.
Nekoliko mjeseci kasnije Medžlis Islamske zajednice Bijelo Polje zvanično je zatražio rješavanje statusa Hadži-Danušinog vakufa. Opština je formirala komisiju čiji je zadatak bio da razmotri zakonske mogućnosti.
Međutim, prema Medžlisu, nakon toga nije uslijedio konkretan rezultat. Slijedile su urgencije, ali pitanje je ostalo neriješeno.
U Medžlisu su početkom ove godine upozorili da izostanak konkretnog pomaka otvara pitanje da li je formiranje komisije predstavljalo stvarni pokušaj rješavanja problema ili samo administrativni potez.
Pitanje koje je postalo političko
Sudbina ostataka Hadži-Danušine džamije u međuvremenu je postala i predmet političkih rasprava.
Protivnici obnove džamije uglavnom ističu da bi novi vjerski objekat promijenio izgled centralnog gradskog prostora i da bi mogao utjecati na njegovu namjenu.
Iz Islamske zajednice, međutim, poručuju da se ne može govoriti o „podjelama“ samo zato što jedna zajednica traži institucionalno rješavanje pitanja objekta koji je postojao na tom prostoru.
Posebno pitanje predstavlja i status vakufske imovine, odnosno obaveza države da u postupcima restitucije riješi pitanje imovine koja je ranije pripadala vjerskim zajednicama.
U međuvremenu je Opštinski odbor SPP-a Bijelo Polje prikupio oko 4.000 potpisa podrške obnovi džamije i najavio da će pitanje pokrenuti i pred Skupštinom Crne Gore.
Tokom ovog ljeta na temeljima nekadašnje džamije klanjana je i džuma, čime je lokalitet ponovo dobio vjersku i javnu simboliku.
HAJDAR-PAŠINA DŽAMIJA: OD RUŠEVINE DO NOVOG ADMINISTRATIVNOG SPORA
Drugi slučaj, koji dodatno pokazuje koliko su pitanja islamskog kulturnog naslijeđa u ovom kraju osjetljiva, jeste Hajdar-pašina džamija u Radulićima.
Džamiju je krajem 17. stoljeća podigao Hajdar-paša kao vakuf, a uz objekat je formirano i mezarje. Prema historijskim podacima, džamija je stradala tokom četničkih napada na muslimansko stanovništvo Bihora 1943. godine.
Ostaci objekta sačuvani su i nakon Drugog svjetskog rata.
Posebno važan trenutak dogodio se nakon arheoloških istraživanja koja su provedena na lokalitetu. Stručnjaci Polimskog muzeja utvrdili su da je džamija građena na sterilnom tlu i da ispod nje nisu pronađeni ostaci starijeg hrišćanskog objekta.
Nakon tih istraživanja izvršena je i promjena katastarskog upisa. Parcela je ranije bila evidentirana kao „crkva i kamenjar-krš“, dok je kasnije upisana kao „ruševina vjerskog objekta i groblje“.
Upravo će ta promjena godinama kasnije postati predmet spora.
Obnova ponovo zaustavljena
Krajem 2023. godine Opština Bijelo Polje izdala je urbanističko-tehničke uslove za rekonstrukciju džamije.
Međutim, uslijedilo je protivljenje dijela lokalne srpske javnosti, koja osporava katastarski upis iz 2008. godine i tvrdi da je promjena izvršena bez saglasnosti Srpske pravoslavne crkve.
Postupak je potom prošao kroz sudske i upravne procedure.
Uprava za zaštitu kulturnih dobara Crne Gore 30. aprila 2026. godine donijela je novo rješenje kojim je ponovo poništena ranije data saglasnost na konzervatorski projekat sanacije, restauracije i rekonstrukcije džamije.
Medžlis Islamske zajednice Bijelo Polje reagovao je oštro, ocjenjujući da su državne institucije zanemarile ranije stručne i arheološke nalaze.
Iz Medžlisa upozoravaju da se time dovodi u pitanje zaštita islamskog kulturnog naslijeđa i izražavaju sumnju da na odluke institucija utiču politički pritisci.
Dvije džamije, jedno pitanje
Hadži-Danušina džamija u centru Bijelog Polja i Hajdar-pašina džamija u Radulićima nisu isti slučajevi, niti su njihovi pravni statusi identični.
Ali oba lokaliteta otvaraju isto šire pitanje: kakav će biti odnos države i lokalnih vlasti prema očuvanju materijalnih tragova višestoljetnog islamskog i bošnjačkog naslijeđa Crne Gore?
U jednom slučaju temelji džamije pronađeni su u samom centru grada, a četiri godine kasnije još se čeka konačna odluka o njihovoj valorizaciji. U drugom slučaju, uprkos ranijim arheološkim istraživanjima i izdatim urbanističkim uslovima, planirana obnova ponovo je zaustavljena.
Za Islamsku zajednicu pitanje nije samo pitanje jednog objekta. Ono se odnosi na status vakufa, zaštitu kulturne baštine i pravo da se historijski objekti dokumentuju, zaštite i, tamo gdje za to postoje zakonski uslovi, obnove.
Sudbina ova dva lokaliteta tako ostaje otvoreno pitanje za crnogorske institucije — ne samo u smislu građevinske obnove, već i odnosa prema historiji i kulturnom naslijeđu zajednice koja je stoljećima dio Bijelog Polja i Bihora.
