📅 Bosanski Šamac, 8. avgust 1925. – Sarajevo, 19. oktobar 2003.
Na današnji dan prije tačno sto godina rođen je Alija Izetbegović, prvi predsjednik međunarodno priznate Bosne i Hercegovine, mislilac, pravnik, politički zatvorenik i vrhovni komandant u najtežim danima novije bosanske istorije. Njegov životni put, obilježen borbom za slobodu, vjeru i dostojanstvo, ostaje duboko urezan u kolektivno pamćenje naroda BiH.
🧒 Porodični korijeni i rani život
Alija je rođen u Bosanskom Šamcu, u porodici Mustafe Izetbegovića, trgovca koji se 1927. godine seli u Sarajevo s devetočlanom porodicom. U glavnom gradu, Alija se formira kao mladi intelektualac, pohađa Prvu mušku realnu gimnaziju i već tada pokazuje interes za filozofiju, islam i društvenu pravdu.
Tokom Drugog svjetskog rata, aktivno pomaže prognanim civilima kroz pokret Mladi muslimani, čiji ideološki okvir čine islam, antifašizam i antikomunizam. Zbog djelovanja u pokretu, 1946. godine biva uhapšen i osuđen na tri godine strogog zatvora.
📚 Misao, zatvor i otpor
Tokom 1970-ih, Izetbegović objavljuje Islamsku deklaraciju, tekst koji izaziva burne reakcije tadašnjih jugoslovenskih vlasti. Deklaracija postaje ključni dokaz u Sarajevskom procesu 1983. godine, kada je zajedno s još 12 muslimanskih intelektualaca osuđen na 14 godina zatvora zbog navodnog islamskog fundamentalizma.
U zatvoru piše svoju drugu knjigu Islam između Istoka i Zapada, objavljenu najprije u SAD-u, a potom u Beogradu. Nakon žalbenog postupka, kazna mu je smanjena, a iz zatvora izlazi 1988. godine, nakon pet godina i osam mjeseci.
🗳️ Politički uspon i ratna odgovornost
U maju 1990. godine, Alija osniva Stranku demokratske akcije (SDA), koja na prvim demokratskim izborima odnosi pobjedu. Postaje predsjednik Predsjedništva RBiH uoči izbijanja rata.
Tokom agresije na BiH (1992–1995), Izetbegović nosi odgovornost vrhovnog komandanta Armije RBiH. Uprkos embargu na naoružanje i međunarodnim pritiscima, ostaje dosljedan ideji cjelovite i multietničke Bosne.
U novembru 1995. godine, učestvuje u pregovorima u Dejtonu, gdje se potpisuje mirovni sporazum. Njegova izjava nakon potpisivanja ostaje upamćena:
“Ovo nije pravedan mir, ali je pravedniji od nastavka rata. U situaciji kakva jeste, u svijetu kakav jeste, bolji mir se nije mogao postići.”
🕊️ Posljednje godine i naslijeđe
Nakon infarkta 1996. godine, povlači se iz Predsjedništva BiH 2000. godine, ali ostaje aktivan u SDA i piše knjigu Sjećanja, koju završava pred kraj života.
Umire 19. oktobra 2003. godine u Sarajevu. Po vlastitoj želji, sahranjen je na Šehidskom mezarju Kovači, među borcima Armije RBiH.
Njegove riječi iz bolničke postelje ostaju kao epitaf:
“Kada bi mi bilo ponuđeno da još jednom živim, odbio bih. Ali, ako bih se morao ponovo roditi, izabrao bih svoj život.”
📖 Alija danas
Sto godina od rođenja, Alija Izetbegović ostaje figura koja izaziva poštovanje, ali i rasprave. Njegov život je svjedočanstvo o borbi za slobodu u vremenu kada su ideali često bili kažnjivi. Za jedne – vizionar i državnik. Za druge – kontroverzan mislilac. Za Bosnu i Hercegovinu – nezaobilazna istorijska ličnost.
