Potpisivanje i značaj
Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini, poznat kao Dejtonski sporazum, zvanično je potpisan prije 29 godina, 14. decembra 1995. godine, u Jelisejskoj palati u Parizu. Sporazum, koji je prethodno 21. novembra 1995. godine parafiran u Dejtonu, po okončanju pregovora, potpisali su Alija Izetbegović, Franjo Tuđman i Slobodan Milošević, kao predstavnici BiH, Hrvatske i SR Jugoslavije. Formalno, Milošević se tada nalazio na poziciji predsjednika Srbije.
Potpisnici su, također, bili predstavnici takozvane Kontakt grupe, među kojima su bili predsjednik Sjedinjenih Američkih Država Bil Klinton, Žak Širak, predsjednik Francuske, Džon Mejdžor, premijer Ujedinjenog Kraljevstva, Viktor Černomirdin, predsjednik Vlade Rusije, Helmut Kol, njemački kancelar, te Felipe Gonzales, u ime Evropske unije.
Pregovori i dogovor
Iako se uobičajeno naziva Dejtonski sporazum, po gradu Dejtonu u okrugu Montgomeri, u Ohaju u SAD, gdje su u vazduhoplovnoj vojnoj bazi Rajt Peterson vođeni tronedjeljni pregovori, zvanični naziv je – Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini. Ovim sporazumom napokon je okončan troipogodišnji rat u Bosni i Hercegovini, započet aprila 1992. godine.
Pregovorima u Dejtonu prethodilo je usaglašavanje principa u Ženevi i Njujorku, tokom septembra 1995. godine. Tokom mučnih pregovora u Dejtonu, koji su trajali počev od prvog dana novembra do 21. tog mjeseca, određeno je da će se Bosna i Hercegovina nadalje sastojati od dva entiteta – Federacije BiH, za koju je određeno da će pokrivati 51 procenat površine, i Republike Srpske, kojoj je ostalo 49 procenata ukupne površine BiH.
Prostor Republike Srpske je zapravo kasnije umanjen obrazovanjem Brčko distrikta. Pregovore u bazi Rajt Paterson usmjeravali su Voren Kristofer, tadašnji državni sekretar SAD, i Ričard Holbruk, američki diplomata, uz pomoć generala Veslija Klarka. Prisutni su bili i Karl Bilt, posebni predstavnik EU, i zastupnik Rusije Igor Ivanov.
Ključni dogovori
Međunarodnim autoritetima uspjelo je da tokom pregovora usaglase stavove predsjednika Hrvatske Franje Tuđmana, predsjedavajućeg Predsjedništva BiH Alije Izetbegovića i predsjednika Srbije Slobodana Miloševića, koji je predvodio zajedničku delegaciju SR Jugoslavije i Republike Srpske. Uz njega, članovi zajedničke delegacije bili su Momir Bulatović, tada predsjednik Crne Gore, Milan Milutinović, tada ministar spoljnih poslova SR Jugoslavije, Momčilo Krajišnik, predsjednik Skupštine RS, Nikola Koljević kao njegov zamjenik, te Aleksa Buha, tada u svojstvu ministra inostranih poslova RS.
U Dejtonu su precizirana razgraničenja. Tako je usaglašen status Brčkog, pri čemu je predviđeno da će odgovarajuća komisija tokom narednih godinu dana precizirati njegov status. Status Brčkog, inače, zamalo je doveo do propasti pregovora, jer su predstavnici Sarajeva zatezali oko koridora gotovo do samog parafiranja.
Posljedice i implementacija
Grbavica, Ilidža, Ilijaš, Rajlovac, Hadžići i Vogošća izašli su iz sastava Republike Srpske, čime je Federacija BiH zaokružila prostor Sarajeva. Određen je, također, koridor za Goražde, takođe u korist Federacije. Republici Srpskoj vraćen je prostor Šipova, Mrkonjić Grada i Istočnog Drvara. Bilo je, također, brojnih ispravki linija razgraničenja na nizu pozicija, kao na zapadu, kod Ključa, u Posavini, oko Goražda i u Hercegovini.
Osim niza vojnih pitanja, tehnologije demiltarizacije, kao i stranog, vojno policijskog i civilnog prisustva, Aneksom 4 određeni su ustavni principi funkcionisanja centralnih tijela BiH. Određeni su, također, principi odnosa sa susjedima. Aneks 1 je tako predviđao vojni domen sporazuma, a razrada je dalje predviđala sporazume susjeda, odnosno Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije, sa NATO-om, vezane za implementaciju mirovnog sporazuma, odnosno regionalnu stabilnost.
Razrađena su i brojna pitanja vezana za život građana, počev od izbornog procesa, međuetničkih odnosa, izbjeglih, raseljenih i prognanih lica, sve do problematike spomeničkog nasljeđa i funkcionisanja javnih preduzeća. Postavljeni su principi statusa i funkcionisanja Mostara, kao i Sarajeva.
Potpisivanje Dejtonskog sporazuma, 14. decembra 1995. godine, označilo je kraj troipogodišnjeg rata u Bosni i Hercegovini i postavilo temelje za obnovu i izgradnju zemlje. Ovaj sporazum je bio ključan za uspostavljanje mira i stabilnosti u regionu, ali i za formiranje političke strukture BiH koja traje do danas. Sporazum, iako daleko od savršenog, ostaje kamen temeljac za mirno suživot i zajednički rad na budućnosti države.
